Hoe coachingsprogramma’s gezond leven tijdens coronacrisis bevorderen

Op 27 mei publiceerde Zorgvisie onderstaand interview met Andrea Evers, geschreven door Hester Hinloopen. Zorgvisie heeft toestemming gegeven dit artikel ook te delen op de BENEFIT-website.

Onderzoek van TNO en LUMC toonde onlangs een verband tussen Covid-19 en leefstijlgerelateerde ziekten aan. Gezonde voeding, voldoende beweging en een goede nachtrust zijn nu dus nog belangrijker. Tegelijkertijd is het in crisistijden moeilijker om nieuwe, gezonde gewoontes aan te leren en vast te houden, zo blijkt ook uit een studie van het RIVM. Investeer daarom in ondersteunende (online) coachingsprogramma’s, adviseert hoogleraar Gezondheidspsychologie Andrea Evers.

.

Foto: wildpixel/Getty Images/iStock

Dat een gezonde leefstijl helpt om mentaal, fysiek en sociaal gezond te blijven is niets nieuws onder de zon. Artsen en wetenschappers vragen dan ook steeds vaker aandacht voor de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). Recent werd duidelijk dat een gezonde leefstijl ook de kans op ernstige symptomen als gevolg van een coronabesmetting helpt verkleinen, zo laat de nieuwe publicatie van TNO en LUMC zien. Het betreft een wetenschappelijke notitie over de relatie tussen Covid-19 en leefstijlgerelateerde ziekten. De cijfers liegen er niet om. Mensen met chronische aandoeningen en comorbiditeit lopen het grootste risico om ernstig ziek te worden na een coronabesmetting, en hebben een grotere kans om hieraan te overlijden. Zo lang er geen vaccin is, is het des te meer van belang een gezonde leefstijl (gezonde voeding, voldoende beweging, en een goede nachtrust) te bevorderen, stellen de onderzoekers. Omdat er structureel meer aandacht en geld nodig is, bood Vereniging Arts en Leefstijl staatssecretaris Blokhuis onlangs een brief aan om duidelijk te maken dat vitale leefstijlmaatregelen ontbreken in de aanpak van Covid-19. Meer dan 1800 zorgprofessionals hebben deze brief inmiddels getekend.

Flinke afname sport en beweging

De relatie tussen leefstijl als preventiemiddel tegen een ernstig verloop van Covid-19-verschijnselen is onbetwistbaar, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. Het vereist echter bij veel mensen een gedragsverandering om zich een gezonde leefstijl aan te meten. En is dit onder ‘normale’ omstandigheden al een uitdaging, de coronacrisis maakt het nog lastiger. Het RIVM-onderzoek ‘Gedragsmaatregelen en welbevinden’ focust daarom op het naleven van een gezonde leefstijl in deze tijd. De resultaten laten zien dat mensen niet per se ongezonder zijn gaan eten in vergelijking met voor de crisis, maar dat er wel flink minder bewogen en gesport wordt. Meer thuiswerken, gesloten sportscholen en het advies ‘blijf zoveel mogelijk thuis’ van de afgelopen weken kunnen hieraan ten grondslag liggen. Als het gaat om roken en het drinken van alcohol, zijn de resultaten verdeeld: ongeveer evenveel mensen zijn minder of meer gaan drinken, en van de rokers is twaalf procent minder gaan roken terwijl 28 procent aangeeft dit juist meer te doen.

'De coronacrisis is een chronische stressor'

Andrea Evers is als hoogleraar Gezondheidspsychologie (LUMC) lid van de Wetenschappelijke Adviesraad Corona Gedragsunit, waarin ze het RIVM vanuit een onafhankelijke positie adviseert over de gedragsmaatregelen, waaronder over leefstijl. Het verrast haar niet dat het RIVM-onderzoek een flinke afname laat zien in sporten en bewegen tijdens het coronatijdperk. De crisis moet volgens haar gezien worden als een chronische stressor die gezond leven voor bepaalde groepen moeilijker maakt. ‘We weten dat ongeveer de helft van de Nederlanders te dik is en te weinig beweegt. Een flink aantal mensen hanteert dus een ongezonde leefstijl, en we zien dat dit alleen maar toeneemt bij stress. De coronacrisis kan je zien als een chronische stressor, waardoor mensen sneller terugvallen op kortetermijnbehoeftes: er wordt meer gesnackt en minder bewogen onder het mom van ‘dat komt wel weer’. Wanneer bepaalde routines vervallen, en je niet meer naar de sportschool kunt, is het extra moeilijk om je gedrag aan te passen. Je moet namelijk nieuwe gewoontes zien te vinden, en dat kan best even tijd kosten. Wanneer je bijvoorbeeld altijd aan gewichtheffen deed, vind je fietsen of hardlopen misschien wel saai.’

Grotere gezondheidsverschillen

Extra alarmerend is dat het naleven van een gezonde leefstijl voor de een nog moeilijker dan voor de ander is, vindt Evers. De coronacrisis legt als het ware een vergrootglas op de al bestaande gezondheidsverschillen in de Nederlandse bevolking, onder andere naar sociaaleconomische status. ‘Het zorgwekkende is dat gezondheidsverschillen in tijden van de coronacrisis alleen maar groter worden. Mensen die al gezond leefden, zijn daar nu nog meer toe geneigd. Want als je al goed bezig was, is het niet zo moeilijk om een extra rondje te gaan hardlopen. Dat is dan een relatief kleine gedragsverandering. Terwijl, in het andere uiterste geval, als je net je baan kwijt bent of je relatie is verbroken, en je vond bewegen toch nooit zo leuk, dan zorgt de coronacrisis er waarschijnlijk voor dat je sneller terugvalt in oude, ongezonde gedragspatronen. Deze laatste groep mensen is kwetsbaar, en het is belangrijk dat hier specifieke ondersteuningsprogramma’s voor worden opgezet. Een app of online coachingsplatform kan dan waardevol zijn.’

Intrinsieke gedragsverandering

Het sluiten van de spotscholen zorgde ervoor dat het aanbod aan online programma’ ter bevordering van een gezonde leefstijl enorm toenam. Een goed ontwikkeling volgens Evers, maar ze benadrukt dat dergelijke programma’s pas succesvol zijn wanneer ze aanzetten tot intrinsieke gedragsverandering. ‘Essentieel is dat ze focussen op gedragsverandering en gedragsbehoud, dus moeten ze motiveren om aan de slag te gaan en ervoor zorgen dat de gebruiker de nieuwe gewoontes kan volhouden. Daarbij is het belangrijk dat de gebruiker gestimuleerd wordt op zijn of haar niveau en dat het product zich aanpast aan de specifieke doelgroep. Iemand die chronisch ziek is zal andere behoeftes hebben dan een moeder met drie kinderen, of een student. Voor jongeren geldt dat sociale media met rolmodellen goed werken, maar ouderen willen liever door de huisarts getipt worden over bijvoorbeeld een buurtwandelcoach. Daarnaast moet je ook rekening houden met sociaalculturele factoren. Mensen met een lage sociaal-economische status kampen vaker met chronische stress. Biedt hun een programma aan dat echt bij hen past. Het is een valkuil om als onderzoeker te denken dat je weet wat de gebruiker wil. Daarom is het van essentieel belang om de doelgroep te betrekken bij het ontwikkelen van een programma. Geen one size fits all dus.’

Kortetermijnprikkel

Of een online programma ter bevordering van een gezonde leefstijl gaat werken, hangt volgens Evers mede af van de vraag of er kortetermijnprikkels zijn ingebouwd. ‘Een gezonde leefstijl is voor veel mensen nog moeilijker vol te houden in de coronacrisis, omdat het van hen vraagt met een langetermijndoel bezig te zijn. Echte gedragsverandering krijg je pas voor elkaar wanneer mensen zelf begrijpen waarom het belangrijk is. Wanneer ze dus intrinsiek gemotiveerd zijn. Daarom werkt een beloningssysteem in online programma’s zo goed. Dit kan met een financiële prikkel, aandacht, of een compliment. Het kan eigenlijk op veel manieren, maar duidelijk is wel: een opgeheven vingertje werkt juist averechts.

'Online coaching helpt'

Een voorbeeld van een online programma dat mensen daadwerkelijk aanspoort om een gezonde leefstijl te hanteren, is SamenGezond. Een platform ontwikkeld door Menzis, waar iedere Nederlander gratis aan kan deelnemen. Een recente enquête onder de gebruikers van SamenGezond blijkt dat online coaching aanzet tot een gezondere leefstijl, juist ook in tijden van de coronacrisis. ‘We wilden erachter komen waar nu precies het verschil zit: waarom het de ene persoon wel en de ander niet lukt om gezond te leven tijdens de crisis’, licht Wiet de Ronde toe, manager van SamenGezond. Dat gebruikers nog meer uit het platform halen in tijden van de coronacrisis, verbaasde hem niet. ‘Mensen die ons platform gebruiken zijn al actief bezig met hun leefstijl, dus ook voor corona. Daarom zijn de resultaten ook niet representatief voor de gehele Nederlandse bevolking. Waar we wel van schrokken, was dat zelfs binnen onze onderzoekspopulatie tien procent aangeeft het nu lastig te vinden om met leefstijl bezig te zijn. Dit is wel in lijn met de resultaten uit RIVM-onderzoek. Toch geeft het merendeel van onze gebruikers aan dat online coaching hen juist wel helpt, dus het overall beeld is eigenlijk heel positief.’

Triggers

Ook De Ronde wijdt het succes van SamenGezond aan de triggers die erin zitten. ‘Het gaat daarbij om de beloningen. Je behaalt een weekdoel, waardoor je punten spaart die je vervolgens kunt omzetten naar geld voor een goed doel of voor een product in de webshop. Er bestaan veel wetenschappelijke onderzoeken die de baten van een gezonde leefstijl aantonen. Het punt is alleen dat veel van die baten pas op de lange termijn hun vruchten afwerpen. Voor veel mensen is het lastig om te denken: ik steek nu geen sigaret op, want daar heb ik over dertig jaar last van. SamenGezond heeft daarom kortetermijnprikkels ingebouwd, zodat het makkelijker is om een gezonde leefstijl vol te houden en gemotiveerd te blijven om de nieuwe patronen vast te houden.’

Achteraf repareren

Al wordt het belang van een gezonde leefstijl steeds meer gezien, en sinds kort ook als preventiemiddel tegen de consequenties van een coronabesmetting, drukt Evers zorgbestuurders op het hart nog meer aandacht te hebben voor leefstijlinterventies. ‘Wat we nu zien is erg paradoxaal. Steeds meer aandacht voor leefstijlgeneeskunde, maar in verhouding is het aandeel in de gezondheidszorg slechts minimaal. De coronacrisis maakt dat nu nog eens extra duidelijk. We weten dat mensen met een ongezonde leefstijl een verhoogd risico lopen en dat gedrag de belangrijkste factor is om het risico te minimaliseren. Toch zie je bijvoorbeeld in de media dat de meeste aandacht uitgaat naar het medische aspect, naar het vaccin. Gedragsfactoren komen veel minder aan bod. Hetzelfde zie je in het zorgaanbod: alles is gericht op pillen, op medicijnen, op ‘iets achteraf repareren wanneer het al kapot is’. Maar als je je realiseert dat meer dan de helft van de Nederlandse bevolking overgewicht heeft, en dat tijdens de coronacrisis alleen maar meer wordt, zijn de inspanningen om mensen structureel te helpen met een gezonde leefstijl een lachertje.’

'Maak leefstijlinterventies integraal onderdeel van reguliere zorg'

Zorgbestuurders moeten daarom ervoor zorgen dat in het aanbod voor hun cliënten en patiënten leefstijl systematisch is opgenomen, stelt Evers. ‘Kaart bij zorgverzekeraars aan hoe belangrijk het is dat deze interventies vergoed worden: maak het een integraal onderdeel van de reguliere zorg. Daar heb je op de lange termijn baat bij. Zorg dat je personeel gezond blijft, en doe dat samen met private partijen, zorgaanbieders en zorgverzekeraars. Voor de zorginstellingen geldt: bij preventie denkt iedereen aan gezond zijn, aan fit worden. Maar in het geval van Covid-19 gaat het vaak om iemand op middelbare leeftijd die al iets heeft, waarbij we moeten voorkomen dat hij er nog drie aandoeningen bij krijgt. Dat is de soort preventie waar we nu op moeten inzetten. Bij verhoogde risicogroepen voor Covid-19 moeten de risico’s verminderd worden. Leefstijlgeneeskunde noem je dat. Preventie moet daarom niet gezien worden als iets van de algemene bevolking, maar het moet een standaardonderdeel worden van de eerste- en tweedelijnszorg.’


Oproep Harteraad, Hartstichting en NVVC: zet hartrevalidatie op afstand in

Op 14 mei verstuurden Harteraad en de Hartstichting een persbericht waarin duidelijk werd dat sinds de coronamaatregelen ruim 30.000 patiënten geen hartrevalidatie meer kunnen volgen. Zij roepen daarom ziekenhuizen en hartrevalidatiecentra op om hartrevalidatie op afstand aan te leveren. Zij benoemen in het persbericht de tele-revalidatie via BENEFIT@home als een goed en veilig voorbeeld hiervan.


Lees hieronder het volledige persbericht van Harteraad en de Hartstichting:

 


Persbericht: Zet hartrevalidatie op afstand in

 

bron: Hartstichting

Een groeiend aantal hartpatiënten kan door de coronamaatregelen geen hartrevalidatie volgen, een essentieel onderdeel van hun behandeling. Naar schatting gaat het sinds het begin van de maatregelen om ruim 30.000 patiënten.

Zij lopen hierdoor meer risico om opnieuw hartproblemen te krijgen. En dat terwijl er goede mogelijkheden zijn om deze behandeling op afstand aan te bieden. De Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC), Harteraad en Hartstichting dringen er bij ziekenhuizen en hartrevalidatiecentra op aan hartrevalidatie op afstand aan te bieden.

Stopgezet of uitgesteld

Hartrevalidatie vindt grotendeels plaats in groepsverband bij revalidatiecentra of bij ziekenhuizen. Door de coronamaatregelen hebben deze hartrevalidatieprogramma’s stopgezet of uitgesteld met als gevolg het stilvallen van het revalidatieproces en dreigende lange wachtlijsten na de crisis.

Veilig werken aan herstel

De Hartstichting en Harteraad hebben samen met partners onderzocht hoe hartrevalidatie op afstand versneld, veilig en per direct kan worden aangeboden. Het zogenaamde BENEFIT@Home-programma volgt de richtlijnen van de NVVC. Maar er zijn ook andere aanbieders van telerevalidatie.

Met telehartrevalidatie is het voor patiënten mogelijk (een deel van) het hartrevalidatieprogramma thuis te volgen. Zo kunnen zij toch aan hun lichamelijke en geestelijke herstel werken. Zij kunnen bijvoorbeeld een oefenprogramma doen of werken aan de psychologische gevolgen van de hartaandoening. Met begeleiding van het hartrevalidatieteam en onder controle van de cardioloog en de coördinator van de hartrevalidatie in het ziekenhuis.

Specialisten geven tips voor thuis

Telehartrevalidatie gebeurt onder begeleiding van specialisten. Het programma wordt samen met je behandelend arts vastgesteld. In deze video geven een fysiotherapeut, psycholoog en diëtist enkele tips om thuis te werken aan het herstel. 

https://vimeo.com/417513735

Effecten

Hartrevalidatie helpt voor een sneller en beter herstel bij een hartaandoening en geeft patiënten weer vertrouwen in het lichaam. Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van hartrevalidatie. Daaruit blijkt dat hartrevalidatie zorgt voor:

  • 50% minder kans op nieuwe hartproblemen
  • 35% minder kans om te overlijden door hartproblemen

Daarom vinden de NVVC, Harteraad en de Hartstichting het belangrijk dat patiënten deze behandeling ook nu kunnen volgen.

Oplossing

David Smeekes, arts bij de Hartstichting: “Kwetsbare patiënten kunnen op dit moment minder goed behandeld worden. Zij zitten met vragen, bijvoorbeeld over hoe zij hun leven moeten aanpassen aan de nieuwe situatie. En ervaren vaak angst bij bijvoorbeeld het weer gaan bewegen.” Anke Vervoord, directeur van Harteraad vult aan: “Uit een peiling van Harteraad blijkt dat veel patiënten zich ongerust maken of hun behandeling nog wel op tijd komt. Ze geven aan dat langer uitstel hun fysieke en mentale gezondheid schaadt. Telehartrevalidatie is hiervoor een uitkomst en zeker ook bittere noodzaak. Daarom brengen Harteraad en de Hartstichting een programma onder de aandacht en inventariseren wij welke andere initiatieven er zijn.”

 


Tele-hartrevalidatie via BENEFIT@Home
BENEFIT@Home maakt het voor hartpatiënten mogelijk om hartrevalidatie vanuit huis te volgen. Denk hierbij aan live videosessies, e-Coaching en begeleiding op afstand.

Voor meer informatie en/of aanmelding voor de tele-hartrevalidatie kun je terecht op: www.benefitathome.nl 


Tele-hartrevalidatie via BENEFIT@home per direct beschikbaar

“Het coronavirus werpt een schaduw over de zorg”, zo constateert de Nederlandse Verenging van Cardiologie (NVVC). Recent publiceerde het NVVC, samen met Gupta Strategists en Medtronic, een rapport waaruit blijkt dat sinds corona zo’n tweehonderdduizend hartpatiënten in Nederland geen noodzakelijke cardiologische zorg hebben ontvangen. Dit kan leiden tot een verslechterde gezondheid bij een grote groep hartpatiënten. En zelfs betekenen dat duizenden hartpatiënten een tien jaar kortere levensverwachting hebben. Om te voorkomen dat deze aantallen onnodig verder oplopen, beveelt het rapport onder andere aan om specialistische zorg bij patiënten thuis te leveren. Middels tele-hartrevalidatie maakt BENEFIT@home hartrevalidatie vanuit huis per direct mogelijk.

Sinds kort wordt de reguliere zorg stapje voor stapje waar mogelijk hervat. Voor de hartrevalidatie geldt echter een beperking omdat het fysieke activiteit in groepsverband betreft - wat in deze coronatijd niet mogelijk is. Om tegemoet te komen aan de acute patiëntbehoefte voor zorg en om te voorkomen dat na de coronacrisis grote verstoppingen ontstaan, heeft het BENEFIT-consortium samen met de Hartstichting en Harteraad onderzocht hoe tele-hartrevalidatie versneld uitgerold kan worden in Nederland. 
 



Wat zijn de kernelementen van de tele-hartrevaldiatie via BENEFIT@home?

1. Hoe ziet de tele-hartrevalidatie via BENEFIT@home eruit?
Middels het ontwikkelde eHealth platform van Vital10 kunnen alle zorgactiviteiten binnen de hartrevalidatie op afstand worden aangeboden. Denk hierbij aan live videosessies, e-Coaching en begeleiding op afstand (zie filmpje hiernaast). Het online aanbieden van hartrevalidatie noemen we ‘ tele-hartrevalidatie’. 

In een publiek-private samenwerking (o.a. met Vital10, Universiteit LeidenLUMCUniversiteit TwenteAmsterdam UMCHvAMaxima Medisch CentrumCardioVitaal) gesubsidieerd door de Hartstichting en ZonMW is het BENEFIT eHealth gezondheidsprogramma ontwikkeld. Dit online programma ondersteunt hartpatiënten bij het ontwikkelen van een gezonde(re) leefstijl en kan als zodanig goed worden ingezet als onderdeel van de tele-hartrevalidatie. 

Voor meer informatie over de tele-hartrevalidatie – en voor aanmelding – kun je terecht op de website:  www.benefitathome.nl

https://vimeo.com/413258203

2. Hoe wordt de tele-hartrevaldiatie aangeboden?
Ziekenhuizen en revalidatiecentra hebben de mogelijkheid om tele-hartrevalidatie en het BENEFIT-programma op korte termijn aan te bieden via drie implementatievormen: in eigen beheer, deels uitbesteed en volledig uitbesteed. Klik hier voor meer informatie.

Huisartsen kunnen patiënten verwijzen via ZorgDomein. Patiënten kunnen zich ook direct aanmelden via de website als ze een verwijzing voor hartrevalidatie hebben en in het bezit zijn van telefoon en een computer/tablet met camerafunctie en internetverbinding. Dat kan hier.  

3. Veiligheid van de tele-hartrevalidatie
Het is van groot belang tele-hartrevalidatie op een veilige manier aan te bieden. Vanuit de NVVC is er een ‘position statement’ geformuleerd waarin wordt aangegeven hoe telerevalidatie tijdens deze coronacrisis vorm te geven is. Ook zijn er afspraken gemaakt met de NZa en ZiN dat tele-hartrevalidatie vergoed kan worden als aan eisen voldaan wordt. De laatste versie van deze ‘position statement’ en de laatste stand van zaken over vergoeding van telerevalidatie is hier te vinden.
 

4. Tele-hartrevalidatie is ook belangrijk ná corona
In de toekomst zien wij in tele-hartrevalidatie ook een belangrijke aanvulling op de reguliere hartrevalidatie. Naar schatting volgde namelijk nog geen 40 procent van alle hartpatiënten een hartrevalidatieprogramma voor de huidige coronacrisis. Middels het aanbieden van tele-hartrevalidatie en het BENEFIT-programma kunnen wij (deels) tegemoetkomen aan de wensen en behoeften van patiënten voor wie de reguliere hartrevalidatie niet (voldoende) past. Zo kunnen we ook de doelmatigheid voor ziekenhuizen en revalidatiecentra verhogen. Telerevalidatie is daarom niet alleen in tijden van corona een belangrijk alternatief, maar de mogelijkheid voor telemonitoring en begeleiding op afstand zal ook in de toekomst een waardevolle aanvulling zijn op het reguliere hartrevalidatieprogramma. Zie ook het ‘addendum telerevalidatie’ van de NVVC: Klik hier.

5. Ervaringen patiënten met de tele-hartrevalidatie
In het filmpje hiernaast staan enkele patiëntreacties op de tele-hartrevalidatie. Zij beantwoorden vragen als:

- Waarom doe je mee aan de tele-hartrevalidatie?
- Wat is voor jou de belangrijkste reden om mee te doen?
- Zou je de tele-hartrevalidatie aanbevelen?

(dit filmpje was voor de corona-uitbraak opgenomen)

https://vimeo.com/413234930


Meer informatie over de tele-hartrevalidatie BENEFIT@home
Voor meer informatie over de tele-hartrevalidatie kun je terecht op de website: www.benefitathome.nl. Voor specifieke vragen over de tele-hartrevalidatie of over de aanmelding, kun je contact opnemen via info@benefitathome.nl


BENEFIT in tijden van corona

Het coronavirus houdt Nederland in haar greep: social distancing is de norm, het is onduidelijk wanneer het ‘normale’ leven weer enigszins opgang komt, en de druk op de zorg is groot. Ook het (deels) wegvallen van de zorg voor niet-corona patiënten vormt een grote uitdaging bij het bewaken van de gezondheid van deze patiënten. Om de cardiovasculaire zorg te ondersteunen, zoekt het BENEFIT-consortium in samenwerking met Harteraad, de Hartstichting en de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC) naar innovatieve mogelijkheden om hart- en vaatpatiënten ook adequate zorg te leveren op afstand. 

Ongerustheid over de continuïteit van de reguliere zorg
Corona (COVID-19) en het advies van het RIVM om het huis zo min mogelijk te verlaten, stelt de zorg voor een grote uitdaging om ook niet-corona patiënten adequate zorg te leveren. De afgelopen periode is naar schatting de helft van de reguliere zorg niet doorgegaan, waaronder niet-spoedeisende operaties, behandelingen, en face-to-face-therapieën zoals hartrevalidatie (zie bijvoorbeeld berichten op NOS en Trouw). Dit leidt niet alleen tot ongerustheid bij verschillende artsen en zorginstellingen, ook 2 op de 3 patiënten geven aan dat zij vrezen dat het annuleren van hun zorgafspraken gevolgen heeft voor hun gezondheid.

Hartrevalidatie op afstand
In de cardiovasculaire zorg luiden Harteraad, de Hartstichting en de NVVC de noodklok om de noodzaak van adequate zorg voor mensen met hartklachten te benadrukken. Het BENEFIT- consortium geeft gehoor aan dit geluid door gezamenlijk met Harteraad, de Hartstichting en de NVVC op te trekken in de zoektocht naar innovatieve mogelijkheden om hartrevalidatie op afstand mogelijk te maken in de vorm van telerevalidatie. Zodra er concrete ontwikkelingen zijn op dit gebied zal dit worden gemeld op www.benefitforall.nl.

Door de opkomst van corona hebben mensen nu meer te kampen met spanningen. Dr. Veronica Janssen (medeprojectleider BENEFIT) schreef onlangs een blog waarin zij mensen handvaten geeft hoe om te gaan met deze spanningen in tijden van corona. Klik hier om naar de blog te gaan.


Blog: Kwetsbaarheid en veerkracht in tijden van corona


BLOG UIT DE WETENSCHAP | DOOR VERONICA JANSSEN

Over kwetsbaarheid en veerkracht

We zijn nu enkele weken onderweg en het leven in coronatijd begint vastere vorm aan te nemen. Er ontstaan nieuwe gewoontes, het begint haast te ”wennen”. En dan onverwachts komt het ineens heel dichtbij: je hoort over een goede vriendin die in het ziekenhuis is opgenomen. Het bedrijf van een vriend dat over de kop is gegaan. De buren met geldzorgen. Je vader die hoest... Soms is het ook onpersoonlijker informatie die je plotseling raakt: een filmpje op Youtube, een grafiek van het RIVM, Boris Johnson op de IC.


Hoe kan het dat het ineens zo ‘binnenkomt’?

In de psychologie zijn er verschillende modellen die verklaren hoe we reageren op bedreigende informatie. Een bruikbare is het ‘Extended Parallel Process Model’ (Witte, 1992) dat twee fasen onderscheidt: na confrontatie met informatie die spanning oproept zet je allereerst de ingeschatte ernst van het gevaar af (hoe serieus is dit?) tegen de mate van kwetsbaarheid die je ervaart (in hoeverre vormt dit een potentieel risico voor mijzelf of mijn dierbaren?).

Je kan je voorstellen dat als beide factoren hoog zijn, je een gevoel van spanning of dreiging ervaart: je schat de situatie als bedreigend in en het komt dichtbij. In de tweede fase probeer je dit gevoel van spanning te reguleren. Dat doe je door de dreiging af te zetten tegen de mate van effectiviteit van mogelijke oplossingen: in hoeverre kan ik zelf iets doen om het risico te verminderen? En werkt dat dan echt? Als de mogelijke oplossingen concreet en effectief (lijken) te zijn dan neemt het gevoel van dreiging af. 


En dat is precies waar de schoen wringt in deze tijd

De oplossingen zijn helder, we houden ons zo goed als mogelijk aan alle voorschriften en regels. We zijn erg alert, wassen onze handen, houden waar mogelijk afstand, passen op met wie we zien. Maar dat betekent niet dat alle risico’s afgedekt zijn; garanties zijn er niet. Zoals een patiënt het na zijn hartinfarct omschreef: “het voelt ineens zo dun...” In al je kwetsbaarheid het leven toch voluit durven leven, dat vraagt moed. En vertrouwen. 

In de positieve psychologie wordt er veel gesproken over ‘resilience’, oftewel veerkracht. Een indrukwekkend voorbeeld hiervan is Viktor Frankl, een Oostenrijkse psychiater die in de Tweede Wereldoorlog in concentratiekampen zat. Ondanks alle gruwelen waar hij aan blootgesteld werd ervoer hij het leven als waardevol. Dat vermogen, om zelfs aan extreme omstandigheden betekenis te kunnen ontlenen, werkt beschermend. Dit concept is ook veelvuldig onderzocht in de context van ziekte en wordt in de literatuur ook wel ‘benefit-finding’ genoemd. Mijn patiënten in het LUMC vertellen er soms over: dat ze het leven meer zijn gaan waarderen sinds hun hartaandoening, andere prioriteiten zijn gaan stellen, of hun dierbaren (nog) meer liefhebben. Ik herinner me een vrouw die vertelde dat ze voortaan niet meer haar verjaardag viert, maar de dag van haar infarct. “Ik leef in reservetijd”, zei ze. 

Praktische suggesties
In de psychologie heeft het onderzoek geïnspireerd: wat maakt mensen nou meer of juist minder veerkrachtig? Naast allerlei niet-beïnvloedbare factoren (genen, omgeving waarin en omstandigheden waaronder je bent opgegroeid), zijn er ook psychologische factoren die je wél kunt beïnvloeden. Een aantal praktische suggesties om je veerkracht te vergroten: 

  1. Blaas regelmatig stoom af.
    Zoek alternatieven voor je gebruikelijke manieren van je batterij opladen, bedenk nieuwe rituelen. Spreek wekelijks met die vriendin af om te wandelen (ipv je klasje in de sportschool), maak samen met anderen online muziek (ipv naar dat concert te gaan), ga virtueel borrelen met vrienden, dans in de huiskamer. Etc.
  2. Zorg voor steun en support van de mensen die je liefhebben.
    Vraag om hulp, geef aan wat je nodig hebt, durf te ontvangen. Veel mensen zitten thuis met weinig om handen en helpen je graag! Laat op jouw beurt merken hoe dierbaar je dierbaren je zijn. Geef een compliment, houd elkaar vast (als dat kan). Bel op, stuur een kaart. Zeker in deze tijd, waarin fysiek contact zo beperkt is, hebben we menselijke warmte zo nodig.
  3. Gebruik humor als uitlaatklep.
    Die flauwe (en soms hele geestige) filmpjes die je doorgeappt krijgt zijn er niet voor niets.
  4. Doe ademhalings- of ontspanningsoefeningen.
    Kan ‘zweverig’: mindfulness, yoga. Maar hoeft niet: progressieve relaxatie.
  5. Zoek naar de waardevolle momenten in het leven.
    Een hele praktische manier van betekenisverlening is om iedere dag drie dingen te benoemen waar je dankbaar voor bent. Meer thuis en minder weg. Vaker spelletjes spelen met je kinderen. Koffie in de zon. De beginnende lente, de vogels die harder lijken te fluiten... Met het wegvallen van al die oude routines komt er ook ruimte voor nieuwe dingen.  

Herten in Londense buitenwijken genieten van de rust  –  (nu.nl / Reuters)

.


.

Veronica Janssen is medisch psycholoog in het Hart Long Centrum van het LUMC en onderzoeker aan de afdeling Gezondheids-, Medische en Neuropsychologie van de Universiteit Leiden. Zij begeleidt hartpatiënten (en hun partners) na het doormaken van een hartinfarct.


Blog: Hoe om te gaan met spanningen tijdens de coronacrisis?

Door de opkomst van corona hebben mensen ook meer te kampen met spanningen: we werken meer thuis, maken ons bezorgd om ons eigen én elkaars gezondheid, en zijn we bezig met de vraag hoe lang deze situatie nog gaat duren. Dr. Veronica Janssen (medeprojectleider BENEFIT) geeft via onderstaande blog ons enkele handvaten hoe om te gaan met deze spanningen in tijden van corona.


BLOG UIT DE WETENSCHAP | DOOR VERONICA JANSSEN

Hoe om te gaan met spanningen tijdens de coronacrisis?

‘Het lijkt alsof we in een achtbaan zitten die steeds sneller gaat…’ Zo typeerde premier Rutte de huidige coronasituatie in zijn speech. Waar de achtbaan heen gaat en wat ons te wachten staat is onbekend. Mogelijk moeten we ons gaan voorbereiden dat we ons voorlopig in een 1,5-meter-samenleving zullen blijven bevinden. Maar hoe ga je als mens om met deze surrealistische omstandigheden?

In de psychologie spreken we van draaglast ten opzichte draagkracht. Ook in corona-tijden kun je het leven indelen in vier belangrijke domeinen:

  1. Zelf/gezondheid
  2. Dierbaren/thuis
  3. Werk/inkomen
  4. Omgeving

Over het algemeen houden deze domeinen elkaar aardig in evenwicht. Na een drukke dag op je werk is het fijn om thuis bij te kunnen komen. En andersom is het fijn om afleiding te vinden in je werk na een ruzie thuis. Wat de huidige situatie nu zo uitzonderlijk maakt is dat corona ingrijpt op al deze vier domeinen. Vrienden & vriendinnen waar je afstand van moet houden. Werk dat je opeens vanuit huis moet zien klaar te krijgen. Winkels en restaurants die gesloten blijven. Lege straten (en gevaarlijk drukke parken en bossen). Alle kinderen die thuis moeten blijven en ouders die er plots een taak als inval-juf (of meester) bij krijgen. En dan natuurlijk zorgen om de gezondheid van je ouders en dierbaren. Vragen ook die direct raken aan het zelf-domein: wat betekent deze situatie voor mij, kan ik dit aan, en (hoe) blijf ik zelf gezond? Dat deze grote, snelle veranderingen een gevoel van spanning en onrust geven is begrijpelijk. En ook helemaal niet erg.

Het omgekeerde-U-model (of, een ‘gezond’ spanningsniveau) 

Deze grafiek van de wet van Yerkes-Dodson (1908) toont de verhouding tussen spanning (arousal) en presteren (performance). Prestatie kan hierbij staan voor alle denkbare taken in het dagelijks functioneren, zowel cognitief (denken) als fysiek. Zoals te zien is, helpt een zekere mate van spanning dus om goed te functioneren (optimal arousal oftewel ‘gezonde spanning’). Maar bij teveel spanning klapt de lijn om en vermindert prestatie juist.

Hoe zorg je nu dat je in deze optimale zone blijft - of komt? Hierbij zeven suggesties:

  1. Zorg goed voor jezelf
    Gezond en goed eten, blijven bewegen en proberen om goed te slapen.
  2. Ontspan
    Blaas op tijd stoom af en zorg dat er momenten zijn waarop je écht tot rust komt. Lees een boek, luister naar mooie muziek of doe een korte workout. Voer een goed gesprek met je partner of dierbare. Vind creatieve manieren om met social distancing om te gaan en zorg voor sociale interactie. Maak bijvoorbeeld ’s avonds een ommetje met die vriendin of ga een eind fietsen met die vriend.
  3. Filter de informatiestroom
    Ga bewust om met je nieuwsconsumptie en de informatiestroom via berichten en social media. Door continu de NOS-app te verversen, praatprogramma’s over corona te kijken of de laatste onderzoeken uit te pluizen blijf je constant ‘aan’. Als je hier geen last van hebt is het natuurlijk prima. Maar een recente studie naar welbevinden (onder Chinese zorgverleners ten tijde van de coronacrisis) toont een duidelijk verband tussen veelvuldig online informatie zoeken en verstoorde slaap.
  4. Beperk schermtijd ’s avonds
    Zet schermen (telefoon, tv, tablet, laptop) ruim voor je gaat slapen uit. Zorg voor afleiding en kom tot rust. Maak bijvoorbeeld een lijstje van dingen die goed gaan of waar je blij mee bent.
  5. Wees je bewust van aandachtsvertekening (‘attention bias’)
    Wij mensen zijn zo gemaakt dat we meer aandacht schenken aan verontrustende, dan aan geruststellende informatie. Horen we op TV dat een puber op de IC ligt met coronaklachten, dan blijft dát hangen. Dat de minister heeft gezegd dat vele duizenden mensen slechts milde klachten (zullen) ontwikkelen zakt snel weg.
  6. Ga niet teveel mee in de collectieve hypochondrie
    Zoals mensen zich na een hartinfarct plots zorgen kunnen maken over een lichte steek in hun borst, of een raar gevoel in hun arm, hoort (over)alertheid op fysieke symptomen er voorlopig even bij. Gebruik je gezond verstand en overleg bij twijfel met je huisarts of bel het RIVM informatienummer (0800-1351).
  7.  

.


.

Veronica Janssen is medisch psycholoog in het Hart Long Centrum van het LUMC en onderzoeker aan de afdeling Gezondheids-, Medische en Neuropsychologie van de Universiteit Leiden. Zij begeleidt hartpatiënten (en hun partners) na het doormaken van een hartinfarct.